بخش بیست و یک - خلاصه سرمایه‌داری در هرج و مرج و یا آشوب ( chaos)

می‌خواهم درباره اینکه چگونه اقتصادی خارج از کنترل است تاکید دوباره‌ای کنم. بدین منظور رجوع به گفتار گذشته می‌کنم.
من در این بحث سود دهی r ic که i نشان دهنده هر صنعتی (industry) در صنعت کالای C ( تولید وسایل و کالای تولیدی) که مارکس آن را دایره یک ( department 1) در جلد دوم و سوم کتاب سرمایه نامید را در این صنعت نشان می‌دهم ( سوددهی را نشان دهم).
همچنین سود دهی در دایره ۲( department 2) را که صنعت کالای امرار معاش و مصرفی است را با r iv نشان می‌دهم.

Dep 1 ↑ r ic = ( K* + λ )ic همان پرداخت حقوق و سود بانکی λ + (Δc + ΔV)/(C + V)
Dep 2 ↑ r iv = ( K* + λ)iv

فرض کنید که اقتصاد در حال توسعه است. در نتیجه هزینه‌های مختلف بالا می‌رود که شرایط خوشحالی را در جامعه بوجود می‌آورد زیرا تقاضای کار برای نیروی کار زیاد می‌شود، تقاضا برای کالاها زیاد می‌شود و در نتیجه مصرف زیاد‌تر می‌شود که باعث رقابت شدیدی بین دو دایره ( department) یک و دو می‌شود.
مارکس در ضمن درباره رقابت بین این دو صنعت مختلف صحبت می‌کند و می‌گوید اگرسود دهی به هر علتی در صنایع کالای مصرفی و امرار معاش پایین بیاید یعنی دایره ۲، سرمایه به سمت دایره ۱ حرکت می‌کند و بالعکس که سود دهی بیشتری داشته باشند. البته این موضوع در جلد سوم کتاب سرمایه عنوان شده است که ما در اینجا آن را بررسی نمی‌کنیم. ما فعلا رقابت را بین یک صنعت مشابه بررسی می‌کنیم که iv و ic در حالت رونق ↑(C/(C+V)) را بالا برده و ترکیب سرمایه باعث افزایش راندمان و بهره‌وری کار شده و UV/nh در هر دوصنعت iv و ic شده است که در نتیجه باعث پایین آمدن شاخص سود دهی هر دو صنعت می‌شود.

↑ (C/(C+V)) ic,iv ⇒ ↓r ic ,↓ r iv ⇒ تقاضای نیروی کار Dlp↓ ، تقاضای وسایل تولید D m of p↓

و در نتیجه باعث رکود می‌شود.

Dep 1 ↑ r ic = ( K* + λ)ic
Dep 2 ↑ r iv = ( K* + λ)iv
⇓ ⇓
↑ Dlp ↑Dmop

که باعث افزایش تقاضای نیروی کار Dlp↑ و تقاضای وسایل تولیدی D of mp↑ می‌شود.
رقابت صنعتی
———————————

↑ (C/(C+V)) ic,iv ⇒ ↑(UV/nh) ic,iv ⇒ ↓ EV/UVc, ↓ EV/UVv ↓r ic ,↓ r iv
⇓ ⇓
↓r ic , ↓ r iv

Dlp↓ Dmop↓

RECESSION رکود اقتصادی

آنچه مارکس سعی کرده است با این توضیحات نشان دهد این است که این رکود در بستر آن گسترش بوجود می‌آید. این عدم ثبات که در سرمایه‌داری وجود دارد، این رقابت شدید، تلاشی برای بدست آوردن آن سود اعلا ( super profit = SP) است. استفاده اعلایی که شرکت‌های موفق آن را بدست می‌آورند ( SV + SP) و شرکت‌های نا موفق آن را از دست می‌دهند (SV-SP). آنها این سود اعلا را چه در صنعت C و چه در صنعت V از دست می‌دهند.
بنابراین:
تلاش برای گرفتن این سود اعلا SP

SVi + SPi > K* + λ برای صنعت برنده که توسعه و سرمایه‌گذاری را ادامه می‌دهد
SVi – SPi < K* + λ برای صنعت بازنده سرمایه‌گذاری را کم می‌کند

این توضیحات بسیار جالب مارکس است که چگونه گسترش و توسعه باعث رکود می‌شود. گسترش جریان حرکت رقابت شدید را بوجود آورده و سرمایه‌داران ترکیب سرمایه را در تولید بیشتر کرده تا بهره دهی ( productivity) را بالا برده تا بتوانند به این تولید ادامه داده، که نتیجه مسخره آن شروع به تنزل و پایین آمدن سود دهی شده که امکان رکود را بوجود می‌آورد و در نتیجه تقاضا برای نیروی کار و تقاضا برای وسایل و ماشین آلات تولیدی کاهش پیدا می‌کند.
این افزایش سرمایه در ترکیب (C/(C+V)) تنها چاره و استراتژی سرمایه‌داران برای نجات است که مارکس درباره‌اش صحبت می‌کند. این افزایش سرمایه سود دهی را برای همه تولید کنندگان پایین می‌آورد.
این داستانی است که مارکس به شیوه‌ای قدرتمند و شگفت انگیزی برای توصیف این سیکل اقتصادی بالا و پایین اقتصاد بیان می‌کند.
در ضمن توجه داشته باشید که بالا رفتن بهره‌وری نیروی کار ↑(UV/nh) ic,iv نتیجه این رقابت است که همچنین باعث کمتر شدن ارزش واحد کالاهای ↓ EV/UVc, ↓ EV/UVv می‌شود. اگر به خاطر بیاورید گفتیم که بالاتر رفتن بهره‌وری نیروی کار به معنای کمتر شدن نیاز به کار اجتماعی ( social labor) برای تولید این دو کالا می‌شود.
ارزش نیروی کار و بهره‌وری نیروی کار رابطه‌ای معکوس دارند. به سخنی دیگر با افزایش بهره‌وری نیروی کار انتزاعی ( abstract labor) باعث کمتر شدن نیاز به ساعات کار نیروی کار انتزاعی است که قیمت واحد دو کالای C و V را پایین می‌آورد.
این فرایندی است که در سرمایه‌داری اتفاق می‌افتد. از یک طرف باعث پایین آمدن اقتصاد می‌شود و از طرف دیگر به علت ارزان شدن کالاهای C ( ماشین آلات و وسایل میانی تولید) و کالاهای V ( مصرفی و امرار معاش ) باعث رشد اقتصاد می‌شوند.
از یک طرف اقتصاد به علت گسترش به سمت رکود حرکت می‌کند و از طرف دیگر این ارزان شدن قیمت کالاهای C و V باعث رشد اقتصاد می‌شود زیرا سود دهی بالا می‌رود.

↑r = SV/(C↓ + V↓) قیمت کالای سرمایه‌ای و قیمت نیروی کار پایین می‌آید و در نتیجه سود دهی بالا می‌رود
و همانطور که گفته شد تقاضا برای نیروی کار و وسایل تولید بیشتر می‌شود.
بالاخره باید پرسید چه اتفاقی می‌افتد که بالا می‌رود یا پایین می‌آید؟ جوابش همانطور که قبلا گفتیم هر دو!! این یکی یا آن یکی نیست. مارکس می‌خواست این پیام را بدهد که در سرمایه‌داری این آشوب و هرج و مرج وجود دارد. این سیستم سرمایه‌داری که ما در آن زندگی می‌کنیم و تصویر عالی از آن داریم از مرض دوقطبی بودن رنج می‌برد. از طرفی از افسردگی رنج می‌برد و از طرفی ازشادی گسترش رنج می‌برد، که در بدنه این اقتصاد سرمایه‌داری نهفته است و از این نظر سالم نیست.
من می‌خواهم جمع بندی کرده و خلاصه این مطلب را در یک فرمول کلی که این هرج و مرج را هم نشان می‌دهد بنویسم.
می‌دانیم که شاخص سود دهی اقتصاد از ترکیب شاخص‌های سود دهی صنایع وسایل و ماشین آلات تولیدی به صورت زیر بیان می‌شود.

r = rc + rv

ولی به هرحال سهم شراکت هر کدام در سود دهی کل اقتصاد متفاوت است. ما می‌خواهیم وزنه و یا ضریب هر کدام در این فرمول را پیدا کرده و نشان دهیم. حجم و اندازه هر کدام را تعیین کنیم. من آنها را به تناسب ارزش اضافی به کل ارزشی که نیروی کار به اقتصاد داده با این کسر نشان میدهم SV/(ΣV+SV) در مخرج کسر مجموع ارزش کاری است که کارگران اضافه کرده‌اند و تنها ارزش استفاده‌ای ( use value) نیست. ارزشی است که از کارگران بدست آمده (yield) و این کسر ضریب هر کدام از شاخص های سوددهی می‌شود در نتیجه:

↑ ↓ ↑ r = ↑ ↓ ↑ ( SVc/(ΣV+SV)) rc + ↑ ↓ ↑ ( SVv/(ΣV+SV) ) rv

در نتیجه می‌بینیم هر کدام از شاخص‌ها ضریب خود را دارند. در امریکا به شکل خیلی خیلی تقریبی ضریب صنایع امرار معاش V دو سوم شاخص سود دهی کل اقتصاد را تشکیل می‌دهد و صنایع وسایل و ماشین آلات تولیدی یک سوم. بطور کلی بنظر می‌آید که صنایع امرار معاش وزنه بیشتری از صنایع ماشین آلات تولیدی در کل اقتصاد دارد.
می‌خواهم بالا و پایین رفتن را در این فرمول نشان دهم. rc ↑ + rv↑
می‌بینیم که اقتصاد بالا می‌رود همه خوشحال هستند، فروش بیشتر شده است . ولی این رقابت شدید باعث پایین آمدن شاخص سود دهی در هر نوع صنایع شده است که به علت افزایش ترکیب سرمایه در تولید بوده است که باعث پایین آمدن شاخص سود در هر دو نوع صنعت شده است r↓ در ضمن بعلت ارزان شدن محصولات C و V سرمایه‌داران را تشویق به سرمایه‌گذاری جدید می‌کنند و در نتیجه این افزایش سرمایه *K دوباره شاخص را بالا می‌برد r↑ که داستان بالا و پایین رفتن ادامه دارد. همانطور که در اول این درس بیان شد این شاخص سود دهی در اقتصاد، تقاضای کالاهای وسایل تولیدی، تقاضای کالاهای امرار معاش، و غیره همه و همه عوامل تعیین کننده ( overdetermined) هستند. محل برخورد این همه نیروهای متناقض ، اقتصاد نیز مثل من و شما که زیر سایه خورشید با در نظر گرفتن اتفاقات اجتماعی و محیط زیستی به این طرف و آن طرف کشیده می‌شویم، به بالا و پایین کشیده می‌شود. ما نیز مانند اقتصاد بر اتفاقات تسلطی نداریم و خودمان محل برخورد عواملی هستیم که بر زندگی ما تاثیر گذاشته و تعیین می‌کنند. آنچه من ارائه دادم نشان از آن دارد که اقتصاد محل این کش واکش‌ها و بالا و پایین آمدن‌ها است و هیچ کنترلی روی آن ندارد.
که البته فردریک انگلس، این دوست بزرگ کارل مارکس که همکاری در نوشتن کتاب سرمایه داشت این مقوله را چنین بیان کرد که:
اقتصاد در سرمایه‌داری در آشوب و هرج و مرج غوطه می‌خورد (chaos).
بعد از مرگ مارکس اقتصاددان بزرگی بنام جان مینارد کینز نیز با دلایل دیگری بیان کرد که ما نمی‌دانیم در اقتصاد چه اتفاقی می‌افتد و این بالا و پایین رفتن رشد اقتصاد را نیز مانند مارکس عدم قطعیت (uncertainty) نامید، که سرمایه‌دار را دچار شک و تردید کرده و در ذهن وی نقش می‌بندد (haunt lonely investor). به هر حال کینز این عدم قطعیت را به رسمیت می‌شناسد و آن را مرتبط با سرمایه‌دار می‌کند و نشان می‌دهد که سرمایه‌دار هر لحظه می‌تواند سرمایه‌گذاری را به علت این عدم قطعیت کم کند. این اقتصاددان غیر مارکسیست که علاقه‌ای به مارکسیسم ندارد بنحو جالب توجهی توضیح می‌دهد و تاکید بر ΔC/C می‌کند و آن را سرمایه‌گذاری می‌نامد.
کینز می‌گوید سرمایه‌دار یا کارآفرین!! (entrepreneur) می‌باید امروز تصمیم بگیرد که فردا چه اتفاقی می‌افتد.
در نتیجه تصمیم به سرمایه‌گذاری او ΔC/C بر پایه ایده و فکر او درباره آینده است. گرچه ما از آینده خبر نداریم، ما که خدا نیستیم !! بنابراین باید حدس بزند که آینده چه می‌شود که او تصمیم به سرمایه‌گذاری کند. همه اتفاقات سیاسی، اجتماعی و طبیعی و غیره نظر ما درباره آینده را شکل می‌دهد. در نتیجه این شرایط در تصمیم گیری اش اثر می‌گذارد که چه مقداری در ماشین آلات و ابزار تولید سرمایه‌گذاری کند. کینز تاثیر این عوامل مختلف در وجود انسان برای تصمیم گیری که چقدر سرمایه‌گذاری کند را روحیه حیوانی (animal spirit) نامید. معنی آن چیست؟
برای شرکت‌های که می‌خواهند تصمیم به سرمایه‌گذاری کنند، با در نظر گرفتن این رقابت شدید، ممکن است باعث نگرانی شده و ترس بر آنها غلبه کند. ممکن است این نحوه تناقضات ( paradoxical) سرمایه‌گذاری جدید را کمتر کند. حتی شرکت‌های موفق نیز تردید کرده و سرمایه‌گذاری جدید را محدود کنند و حالت (λ + *K ) را کم کنند. حتی شرکت‌هایی که شاخص سود دهی آنها بالا باشد ممکن است این ترس و نگرانی بر آنها غالب شده و ترس از آینده که شاخص سوددهی تنزل کند آنها را به سمت محافظه کاری سوق دهد و نخواهند که همه تخم مرغ‌ها را در یک سبد گذاشته و تنوعی را در سرمایه‌گذاری دنبال کنند. مثلا بخشی از سود و ارزش اضافی را صرف خرید اوراق قرضه و سهام دیگری کنند. همچنین به عنوان مثال اگر اوپک قیمت نفت را بالا ببرد به نحوی که باعث تورم شود، حتی اگر روی عملکرد شرکتی اثر نگذارد زمینه را برای تردید در سرمایه‌گذاری بوجود می‌آورد. به هرحال هزاران دلیل متفاوت می‌تواند باعث نگرانی در تصمیم گیری برای سرمایه‌گذاری جدید شده که می‌تواند این نگرانی را عمومی کند و باعث رکود شود.
این عدم قطعیت در اقتصاد می‌تواند اثرات زیادی روی اقتصاد گذاشته و باعث بالا و پایین رفتن اقتصاد جامعه شود.
مارکس دلایل زیاد دیگری نیز در باره این سود دهی و بالا و پایین رفتن اقتصاد که باعث این سیکل اقتصادی می‌شود مطرح می‌کند. مثلا بعلت غیر متناسب بودن رشد صنایع مختلف، که یکی می‌تواند سریع‌تر از دیگری توسعه پیدا کند و باعث این سیکل اقتصادی شود. ما بعضی دلایل را بررسی کردیم.
با توجه به موارد بالا، مارکس به این سیستم اقتصاد سرمایه‌داری که یکی استثمار کارگران و دیگری این سیکل اقتصادی نگران کننده است انتقادات شدیدی دارد.

پروفسور استفان رزنیک ( ۱۹۳۸/۱۰/۲۴-۲۰۱۳/۱/۲) در سال ۱۹۶۰ مدرک لیسانس خود را در اقتصاد از دانشگاه پنسیلوانیا و در سال ۱۹۶۴ مدرک دکترای خود را از دانشگاه ماساچوست ( MIT) در رشته آنالیز اقتصادی اروپا دریافت کرد. او در اوایل کارش همراه استفنهایمر تمرکزش را روی توسعه اقتصادی و اقتصاد سیاسی بین المللی گذاشت. بعد از مدتی او در دپارتمان اقتصاد دانشگاه ماساچوست مشغول تدریس شد. او در این دوره شروع به همکاری با دکتر ریچارد ولف استاد اقتصاد دیگر دانشگاه ماساچوست کرد. این دو همکاری گستردهای در مورد بررسی مطالعات اقتصادی و تئوری اقتصادی مارکسیسم را در دانشگاه تا مرگ پروفسور استفان رزنیک ادامه دادند و مقالات و کتابهای متعددی منتشر کردند. از جمله، آنالیز تئوری مارکسیستی و ارزش، عوامل متعدد تعیین کننده ( overdetermination), اقتصاد رادیکال، تجارت بینالمللی و سیکل اقتصادی، تشکیل جوامع، درباره شوروی، مقایسه تئوری مارکسیستی با تئوریهای غیر مارکسیستی و چند کتاب دیگر.

او در سال ۱۹۸۹ به گروهی از همکاران، فارغ التحصیلان و دانشجویانی پیوست که روزنامهای علمی و آکادمیک بنام تفکری دوباره درباره مارکسیسم منتشر میکردند که قصدشان بوجود آوردن یک برنامه کاری برای تجدید دوباره فهم تفکرات مارکسیستی و تئوریهای آن و دیگر موارد اجتماعی بود. او تا سال ۱۹۹۴ عضو نویسندگان آن بود و بعد از آن بعنوان مشاور به این کار ادامه داد. قابل ذکر است که بعضی از روزنامههای معتبر اقتصادی مقالههای او را برای چاپ ممنوع کردند. او تا سال ۲۰۱۳ و قبل از مرگش دورههای کارشناسی و فوق کارشناسی در دانشگاه تدریس میکرد. او بنحوی شیوا و استادانه تدریس میکرد و کلاسهای وی از محبوبیت برخوردار بود. او بسیار تشویق شد و جوایز متعددی به عنوان استاد نمونه دریافت کرد.

پروفسور رزنیک مدعی بود تدریس تئوری مارکسیستی در دانشگاههای امریکا کار سادهای نیست و مشکلات خودش را دارد.

دکتر ریچارد ولف (Dr.Richard Wolff) همکار پروفسور رزنیک میگوید که او با وجودی که خود فارغ التحصیل دکترای اقتصاد است ولی هیچگاه در دانشگاه در دوران تحصیلش درسی از تئوری اقتصادی مارکس را آموزش ندادهاند.

کتاب اقتصاد سیاسی کاپیتال مارکس در سه جلد ۱ و۲ و۳ میباشد که هرکدام حدود ۹۰۰ صفحه است.

این کتاب در ایران توسط آقای حسن مرتضوی مترجم پرکار و توانا ترجمه شده است.

این درسگفتار که توسط پروفسور رزنیک ضبط ویدیویی شده است جلد یک کتاب سرمایه را شامل میشود که شاید بتوان گفت به شیوهای ساده با معادلات و نمودارهای مختلف بطور خلاصه ارائه شده است. آنچه او گفته و من نوشتهام حدود ۱۷۰ صفحه را در برمی گیرد.

در بخشهای انتهایی این درسگفتار اقتصاد آمریکا و مشکلاتش با دید مارکسیستی مطالعه و بررسی شده است.

این بررسی اقتصاد سیاسی و تا حدی اثرات منفی آن روی جامعه آمریکا را پروفسور رزنیک در اواخر سال۲۰۱۲ بیان کرده است که نتیجه این سیستم اقتصادی آن چیزی است که امروز در آمریکا با این دوقطبی شدن جامعه، آن را مشاهده میکنیم. که البته وسایل ارتباط جمعی، دلایل اصلی را پنهان کرده و این اعتراضات را بازتاب ناراضی بودن رنگین پوستان و غلط بودن سیاستهای ترامپ عنوان کرده اند که تا حدی درست است ولی اصل ماجرا نیست.

من سعی کرده ام آنچه پروفسور رزنیک در این درسگفتار بیان کرده است را تا حد امکان بدون کم و کسری روی کاغذ بیاورم. امیدوارم ترجمه این درسگفتار به فهم این مقوله مهم اقتصادی کمک نماید.

در جامعه امروز ما، بسیاری از دوستان و آشنایان تحت تاثیر تبلیغات وسیع ضد مارکسیسم قبل از آنکه از آن اطلاع دقیقی داشته باشند آن را احساسی و بدون آگاهی کافی نفی میکنند.

من این ترجمه را بیشتر برای ارسال به این گروه از دوستان که مانند جن و بسم الله از مقوله مارکسیسم وحشت دارند انجام دادهام که شاید بتواند کمکی باشد به درک بهتر و درست تر آنها از منطق نظریه مارکسیسم.

هر کسی حق دارد از هر چیزی خوشش بیاید و یا بدش بیاید ولی برای نفی و انکار موردی باید از آن آگاهی داشت و تحت شعار روز قرار نگرفت.

مارکس برای انسان به عنوان انسان ارزش زیادی قائل بود و شاید از این رو تئوری او بیشتر اخلاقی بنظر برسد ولی دلایل و منطقی را که او در این رابطه ارائه میدهد بسیار محکم و قابل بررسی است . من کتاب ثروت ملل آدام اسمیت را هم تهیه کردهام که آن را نیز مطالعه کنم . در چند بخش اول آن او مردم کشورهای در حال توسعه دیگر را وحشی (savages) مینامد. بنظر میرسد منطق آدام اسمیت صرفا “ انسان اقتصادی” است و منطق مارکس اقتصاد برای انسان و یا ” اقتصاد انسانی” است.

این درسگفتار یکی از  ۲۵ درسگفتار استفان رزنیک است. برای دسترسی به همه درسگفتارها و توضیحات بیشتر به آلبوم کلاس‌ها مراجعه کنید.

مترجم: محمود برخدایی

ویرایش ادبی و علمی: شکرالله گلناریان

ویرایش فنی: ابراهیم هژبر

این سلسله درسگفتارهای استفان رزنیک نخستین بار از سوی دانشکده اقتصاد  UMass Amherst و با مجوز کریتیو کامنز با مشخصات زیر منتشر شده است.

تحت شرایط این مجوز:

  • تخصیص — شما باید اعتبار مناسب ببخشید، یک پیوند به پروانه ارائه کنید، و اگر تغییری صورت گرفته‌است به آن اشاره کنید. شما می‌توانید این کار را به هر شیوه معقول انجام دهید، اما نه به هر روش که نشان دهد پروانه‌دهنده شما یا استفاده‌تان را تأیید می‌کند.
  • غیر تجاری — شما نمی‌توانید از این مواد برای اهداف تجاری استفاده کنید.
  • سهم یکسان — اگر این مواد را ترکیب کنید، تغییر دهید، یا بر اساس آن بسازید، باید مشارکت‌هایتان را تحت همان پروانه بعنوان اصلی توزیع کنید.
  • هیچ محدودیت اضافه‌ای — شما نمی‌توانید شرایط قانونی یا اقدامات فنی که به طور قانونی دیگران را از انجام هر کار اجازه‌های پروانه محدود می‌کند اعمال کنید.

بنابراین هر گونه استفاده خارج از مجوز بالا از این درسگفتارها مجاز نیست.

لطفا در صورت بازنشر اعتبار لازم را به دانشگاه یادشده و به آگورا |‌ تریبون ایران آکادمیا بدهید. شما تنها زمانی مجاز به بازنشر هستید که این درسگفتارها را رایگان و با ذکر منبع در اختیار مخاطبان قرار دید.

Resharing from the lectures originally published under the same creative commons by UMass-Amherst Economics can be found in YouTube Playlist at https://www.youtube.com/playlist?list=PL8B2364D7C0D31D63

All 57 videos are merged into 25 lectures. No other changes or editing was done

License


Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

به دوستان خود بگویید!
Share
می‌خواهید با ما در ارتباط باشید؟